Chiều thứ Ba tuần trước, trong lúc tìm bài tập và trò chơi toán tư duy phù hợp cho một bé trai lớp 2, chúng tôi thấy bé đang vật lộn với hai trang bài cộng trừ trong vở bài tập về nhà. Bé cứ nhìn đồng hồ, thở dài, rồi lại cắn bút. Mẹ bé đứng cạnh, giọng đã hơi gắt: “Con làm nhanh lên, có gì đâu mà lâu vậy.” Chúng tôi xin phép đổi cách: rút bộ bài tây cũ ra, bày lên bàn, rủ bé chơi một ván tính nhanh. Chỉ năm phút sau, bé cười, giành lấy bài, đòi chơi thêm ván nữa.
Câu chuyện đó lặp lại nhiều lần trong những buổi chúng tôi làm việc cùng phụ huynh và giáo viên tiểu học. Trẻ không ngại con số. Trẻ ngại cảm giác bị ép làm đi làm lại một việc buồn tẻ. Trò chơi bài số mà chúng tôi giới thiệu trong bài viết này là một ví dụ điển hình của bài tập và trò chơi toán tư duy: vẫn luyện phản xạ cộng trừ, nhưng đóng gói trong hình thức trẻ tự nguyện ngồi vào bàn.
Luyện phản xạ tính toán nhanh thường khiến trẻ cảm thấy áp lực
Không ít phụ huynh nghĩ luyện phản xạ tính toán là phải làm thật nhiều phép tính trên giấy, mỗi ngày một trang. Cách này có tác dụng, nhưng chỉ trong thời gian đầu. Sau vài tuần, trẻ bắt đầu làm qua loa, viết ẩu, thậm chí đoán bừa đáp số cho xong.
Chúng tôi từng gặp một bé gái lớp 3 làm đúng chín trên mười phép tính khi được hỏi miệng, nhưng chỉ đạt năm trên mười khi làm trên phiếu bài tập cùng nội dung. Khác biệt không nằm ở khả năng tính toán. Nó nằm ở tâm lý: tờ giấy bài tập khiến bé liên tưởng ngay đến điểm số, đến việc bị so sánh với bạn cùng lớp.
Đây là lý do chúng tôi hay khuyên phụ huynh xen kẽ bài tập viết tay với những trò chơi toán tư duy nhẹ nhàng khác, để trẻ không đánh đồng việc luyện tính nhẩm với áp lực điểm số. Trò chơi bài số dưới đây là lựa chọn chúng tôi dùng thường xuyên nhất, vì không cần chuẩn bị gì ngoài một bộ bài tây thông thường có sẵn trong nhà.
Trò chơi bài số – bài tập và trò chơi toán tư duy rèn phản xạ cộng trừ
Luật chơi cơ bản rất đơn giản, ngay cả trẻ mẫu giáo lớn cũng nắm được sau một, hai ván đầu. Mỗi người chơi rút hai lá bài úp từ bộ bài đã bỏ lá J, Q, K. Cả hai lật bài cùng lúc, ai tính ra tổng hoặc hiệu nhanh và đúng hơn thì thắng ván đó, được giữ hai lá bài làm điểm.
Chúng tôi thường hướng dẫn phụ huynh cho trẻ làm quen theo trình tự sau, để bé không bị choáng ngay từ ván đầu:
- Ván 1 đến 3: chỉ tính tổng hai lá bài, chưa giới hạn thời gian
- Ván 4 đến 6: thêm luật tính hiệu, bắt đầu đếm nhịp năm giây
- Từ ván 7 trở đi: xen kẽ ngẫu nhiên tổng và hiệu, rút thêm lá thứ ba cho trẻ đã quen tay
Khi trẻ đã thành thạo cộng trừ hai lá, chúng tôi tăng độ khó bằng cách cho rút ba, có khi bốn lá bài cùng lúc. Con số cần xử lý nhiều hơn, nhưng luật chơi không đổi, nên trẻ không cảm thấy bị dồn ép học thêm quy tắc mới. Phản xạ tính nhẩm cứ thế tăng dần một cách tự nhiên, không gượng ép.
Một sai lầm chúng tôi hay thấy là phụ huynh biến ván bài thành cuộc thi ăn thua rạch ròi, thậm chí trách khi trẻ thua liên tục. Làm vậy phản tác dụng gần như ngay lập tức, trẻ chuyển từ hào hứng sang sợ chơi. Chúng tôi luôn nhắc phụ huynh: thua một ván bài không phải thất bại, chỉ là lượt chơi tiếp theo đang chờ.
Nhiều phụ huynh hỏi chúng tôi nên mua bộ bài riêng cho trẻ hay dùng bộ bài tây người lớn sẵn có ở nhà. Cả hai đều dùng được, miễn lá bài đủ lớn và số in rõ để trẻ nhỏ dễ đọc. Nếu muốn đầu tư một bộ chuyên cho việc học, phụ huynh có thể xem thêm cách chọn bộ đồ chơi toán tư duy phù hợp mà chúng tôi từng chia sẻ. Cách này giúp tránh mua nhầm loại quá nhiều chi tiết gây phân tâm.
Lợi ích khi cho trẻ chơi trò chơi bài số thường xuyên
Lợi ích rõ nhất chúng tôi ghi nhận là tốc độ tính nhẩm cải thiện đều, mà trẻ không hề có cảm giác đang “học thêm”. Một bé lớp 2 chúng tôi theo dõi trong sáu tuần, chơi khoảng ba buổi mỗi tuần, thời gian tính trung bình cho một phép cộng hai chữ số giảm từ tám giây xuống còn ba giây.
Quan trọng hơn cả tốc độ, trẻ giữ được hứng thú với con số. Đây là nền tảng để sau này trẻ không sợ môn Toán, không né tránh mỗi khi nhắc đến bài kiểm tra. Cảm giác “mình tính nhanh hơn cả bố” tạo ra động lực từ bên trong, thứ mà điểm số khó lòng mang lại.
Trò chơi bài số còn phù hợp để cả nhà cùng chơi, không riêng gì trẻ và một người lớn kèm cặp. Ông bà, anh chị lớn đều tham gia được, chỉ cần điều chỉnh độ khó theo từng người. Với gia đình có nhiều con ở các độ tuổi khác nhau, chúng tôi gợi ý tham khảo lộ trình học toán theo từng độ tuổi. Lộ trình này giúp phụ huynh biết nên tăng giảm số lá bài ra sao cho hợp sức từng bé.
Lưu ý về thời lượng chơi và ý tưởng mở rộng
Một điều dễ bị bỏ qua là thời lượng chơi. Chơi liên tục quá hai mươi, hai mươi lăm phút, trẻ mệt, phản xạ giảm chứ không tăng, lại dễ sinh cáu gắt. Chúng tôi khuyên dừng đúng lúc trẻ còn hứng, hẹn chơi tiếp vào buổi sau, thay vì cố ép chơi cho hết một buổi tối.
Một số trung tâm chúng tôi từng tư vấn đã muốn bán lại bộ bài số tự thiết kế cho phụ huynh khác qua một trang web riêng, sau khi thấy phụ huynh phản hồi tốt. Nếu bạn cũng có ý định tương tự, việc dựng một trang bán hàng online cho sản phẩm giáo dục không phức tạp như nhiều người nghĩ. Bạn có thể tham khảo tại đây để hình dung các bước cần chuẩn bị.
Kết luận
Không phải bài tập và trò chơi toán tư duy nào dán mác “giáo dục” cũng khiến trẻ thật sự tự nguyện ngồi vào bàn. Trò chơi bài số làm được điều đó vì luật chơi đơn giản, dụng cụ có sẵn trong nhà, và quan trọng nhất là trẻ được thắng thua sòng phẳng chứ không bị chấm điểm.
Nếu tối nay con bạn lại thở dài trước trang bài tập cộng trừ, hãy thử gấp vở lại, rút bộ bài ra, và rủ con chơi một ván. Ba mươi phút chơi đều đặn mỗi tuần, kiên trì khoảng một tháng, phản xạ tính nhẩm của trẻ sẽ thay đổi rõ, mà cả nhà còn có thêm một trò chơi chung mỗi tối.
