Chúng tôi từng ngồi cạnh một cậu học trò lớp 4 loay hoay mãi với bài tập về số thập phân. Câu chuyện của cậu cho thấy vì sao cần giải thích khái niệm toán học bằng ngôn ngữ trẻ em, thay vì bắt con học thuộc quy tắc.
Cậu bé cầm bút gõ nhẹ lên bàn, gương mặt nhăn lại vì không phân biệt được 0,5 với 0,50 số nào lớn hơn. Dù thuộc lòng quy tắc cô giáo dạy trên lớp, nhưng khi áp dụng vào bài tập cụ thể, con lại rối tung lên. Chúng tôi hỏi thử con nghĩ 0,5 mét bằng bao nhiêu xăng-ti-mét, con im lặng khá lâu rồi lắc đầu.
Tối hôm đó, mẹ của cậu bé nhắn tin kể rằng đã ngồi giảng cả tiếng đồng hồ mà con vẫn chưa hiểu. Chị bảo con đọc thuộc phần nguyên, phần thập phân rất trôi chảy, nhưng lại không hình dung nổi số đó lớn hay nhỏ ra sao so với số khác. Câu chuyện này lặp lại ở khá nhiều gia đình mà chúng tôi từng đồng hành. Điều đó cho thấy rõ một điều: dạy số thập phân bằng lý thuyết suông thường không đủ, trẻ luôn cần một hình ảnh trực quan để bám vào.
Số thập phân là khái niệm khiến nhiều trẻ tiểu học bối rối
Với người lớn, số thập phân đơn giản chỉ là một con số có dấu phẩy ở giữa. Nhưng với một đứa trẻ tám, chín tuổi, dấu phẩy đó lại giống như một ranh giới rất mơ hồ.
Trước đó con chỉ quen với số tự nhiên, những con số đếm được bằng ngón tay như 1, 2, 3. Số thập phân buộc con phải hình dung ra một phần nhỏ hơn cả số 1. Đây là một khái niệm trừu tượng mà mắt thường không nhìn thấy ngay được, tay cũng không sờ được.
Chúng tôi nhận ra phần khó nhất không nằm ở phép tính, mà ở việc so sánh hai số với nhau. Trẻ hay nghĩ 0,9 nhỏ hơn 0,15 chỉ vì 9 nhỏ hơn 15. Đây là một lỗi rất phổ biến khi con mang cách so sánh số tự nhiên áp vào số thập phân.
Đây cũng là kiểu nhầm lẫn từng xảy ra khi trẻ học cách hiểu phân số qua hình ảnh quen thuộc. Cả hai khái niệm đều đòi hỏi con hình dung một phần nhỏ hơn một đơn vị nguyên vẹn, nên rất dễ gây nhầm lẫn tương tự. Cha mẹ ở nhà thường loay hoay không biết giải thích sao cho dễ hình dung, vì cách học ngày xưa cũng chỉ dừng ở việc thuộc quy tắc.
Giải thích khái niệm toán học bằng ngôn ngữ trẻ em qua ví dụ tiền bạc
Cách hiệu quả nhất mà chúng tôi áp dụng nhiều năm nay là mượn tiền bạc để làm ví dụ. Trẻ tiểu học ở Việt Nam bây giờ ít tiếp xúc tiền xu, nhưng vẫn quen với việc mẹ trả 15.500 đồng hay 22.000 đồng khi mua đồ.
Chúng tôi giải thích với con: 1 đồng chia làm 10 phần bằng nhau thì mỗi phần là 0,1 đồng. Cách này giống hệt việc 1 mét chia thành 10 phần bằng nhau, mỗi phần là 1 đề-xi-mét (bằng 10 xăng-ti-mét), tức 0,1 mét. Khi gắn số thập phân với thứ con cầm được hằng ngày, phần trừu tượng bỗng trở nên dễ nắm hơn hẳn.
Chúng tôi hay cho con so sánh giá hai món đồ chơi, ví dụ một cây bút giá 8.500 đồng và một cục tẩy giá 8.050 đồng. Ban đầu nhiều bé sẽ nói cục tẩy đắt hơn vì nhìn thấy số 50 lớn hơn số 5.
Đây chính là lúc chúng tôi dừng lại, chỉ cho con thấy phải so từng hàng một, từ hàng nghìn xuống hàng đơn vị. Cách so sánh này giống hệt việc so sánh số thập phân, chỉ cần đổi từ hàng phần mười xuống hàng phần trăm. Bài học này áp dụng được cho cả hành trình giúp trẻ dần yêu thích môn toán từ những năm tiểu học, chứ không chỉ riêng số thập phân.
Bài tập thực hành đơn giản cùng con tại nhà
Sau khi con đã hiểu ý tưởng cơ bản, chúng tôi khuyên phụ huynh cho con thực hành ngay bằng tình huống thật. Cách dễ nhất là để con tự tính tiền thừa mỗi lần đi siêu thị cùng bố mẹ.
Ví dụ mua món đồ giá 12.500 đồng, đưa 15.000 đồng, hỏi con còn lại bao nhiêu. Ban đầu con có thể tính sai vài lần, nhưng chỉ cần lặp lại vài tuần là quen dần. Con sẽ dần thành thạo việc cộng trừ các con số không tròn chục, thay vì chỉ làm quen với số tròn chục quen thuộc trên lớp.
Ngoài việc tính tiền thừa, chúng tôi thường gợi ý thêm vài hoạt động nhỏ để buổi tối ở nhà đỡ nhàm chán:
- Đóng vai người bán hàng, dùng tiền giấy đồ chơi với các mức giá lẻ như 2.500 đồng hay 7.500 đồng.
- Cho con tự viết bảng giá cho các món đồ trong nhà, càng nhiều số không tròn chục càng tốt.
- Đổi vai liên tục để con vừa là người bán vừa là người mua, luyện cả cộng lẫn trừ.
Một vài phụ huynh trong nhóm mà chúng tôi từng trò chuyện còn đi xa hơn một bước: cho con xem thử cách một gian hàng trực tuyến niêm yết giá. Nhờ đó con hiểu vì sao các con số luôn hiển thị chi tiết đến từng hàng đơn vị chứ không làm tròn tùy tiện. Tham khảo cách trình bày ở https://mona.media/thiet-ke-website-ban-hang/, con sẽ thấy các con số xuất hiện dày đặc trong đời sống bán hàng thực tế, không chỉ nằm trong trò chơi giả lập ở nhà.
Kết luận
Chúng tôi luôn tin rằng số thập phân không đáng sợ như nhiều phụ huynh vẫn nghĩ. Con chỉ cần có một hình ảnh cụ thể để bám vào, thay vì học thuộc quy tắc suông.
Tiền bạc là thứ gần gũi nhất, con nhìn thấy mỗi ngày. Mượn nó làm ví dụ luôn cho kết quả tốt hơn nhiều so với chỉ giảng trên giấy. Đây cũng là cách giải thích khái niệm toán học bằng ngôn ngữ trẻ em mà chúng tôi luôn khuyến khích phụ huynh áp dụng.
Nhiều gia đình sau khi thử cách này mới nhận ra không ít khái niệm toán tưởng khó hóa ra lại dễ hiểu hơn mình tưởng. Điều quan trọng là chọn đúng cách kể chuyện cho con.
Nếu con nhà bạn đang rối với số thập phân, hãy thử bắt đầu ngay tối nay bằng một chuyến đi siêu thị nhỏ. Đưa con vài tờ tiền lẻ, để con tự tính toán, tự trả và tự nhận tiền thừa. Chỉ sau vài lần thực hành thật, con sẽ nhớ lâu hơn hẳn so với hàng chục trang bài tập trên lớp.
